Bez kategorii, Lefkada wskazówki
Leave a comment

Lefkada praktycznie

Lefkada to raj dla każdego, kto marzy o odpoczynku od tłumów i szuka autentycznej, greckiej atmosfery. Odnajdą się tutaj wszyscy, którzy nie tolerują wakacji all inclusive, i Ci, którym do szczęścia wystarczy skromny pokój z kuchnią, drzwi otwierające się na zielony ogród i koncert cykad każdego wieczoru. Możecie spędzić tu fantastyczny czas aktywnie eksplorując wyspę lub wylegiwać się całe dnie na niebiańskich plażach. Wszystko zależy od Was, ja podsuwam parę praktycznych informacji.

POŁOŻENIE:

Lefkada jest jedną z 15 greckich wysp jońskich, leżącą u zachodniego wybrzeża Grecji. Nie jest największa (pod tym względem znacznie przewyższą ją dziewicza Kefalonia, popularne Korfu czy Zakynthos), ale za to bardzo urozmaicona ze względu na swoje położenie i ukształtowanie terenu. Jej żyzna gleba, zapewnia niesamowitą jak na greckie wyspy ilość zieleni. Oprócz wszędobylskich gajów oliwnych rośnie tu winorośl, cyprysy, pinie, drzewa cytrusowe, drzewa owocowe (m.in. granat, migdałowiec, dzikie grusze), a przede wszystkim niezliczona ilość ziół (głównie pachnący tymianek z kwiatami, rozmaryn i aromatyczne oregano). Jak możecie się domyślić, króluje tu również tak bardzo kojarzony z greckimi wyspami, oleander.

lefkada_lefkas-greece-grecja_nature_flowers

lefkada_levkas_nidri_nydri_greece_grecja_ellada_ionian_sea

Lefkada swoją nazwę wywodzi od greckiego słowa lefkos (biały), które odnosi się do jej oszałamiających, białych skał. Ukształtowanie terenu, o którym wspomniałam, czyli przede wszystkim małe wodospady, zielone kaniony, najlepsze plaże Europy, migoczące złotym piaskiem wśród lazurowej wody Morza Jońskiego i skalistego wybrzeża w tle, sprawia, że każdy, ABSOLUTNIE każdy, będzie chciał tu wracać.

egremni_lefkada_beach_lefkas_greece_grecja_wyspy_greckie_plaża

JAK DOTRZEĆ:

Lefkada nie jest jeszcze zbyt popularnym kierunkiem wśród polskich turystów, więc nie uda się wybrać lotu spośród ogromu dostępnych biletów czarterowych. W tej chwili, bilety lotnicze lub wycieczki w pakiecie możecie zakupić przez Itakę i Grecosa (zakładka bilety czarterowe/bilety lotnicze). Bezpośredni lot z W-wy trwa tylko 2,5h.

Wybierając się na Lefkadę we wrześniu, niczym wytrawna hazardzistka, czekałam na obniżenie cen biletów do ostatniego dnia, dzięki temu udało nam się polecieć w obie strony za 650 zł z bagażem rejestrowanym (Itaka). Jeśli macie słabsze nerwy lub wybieracie się na Lefkadę w sezonie – kiedy bilety znikają jak ciepłe bułeczki, warto zainteresować się połączeniami wcześniej. Około 1-2 miesiący przed wylotem, znajdziecie bilety w cenie od 800-1300zł w obie strony.

Docelowym portem lotniczym jest lotnisko w Prewezie, z którego następnie, taksówką (koszt ok 40 Euro w jedną stronę) lub autobusem, przez zwodzony most, dostaniemy się na wyspę.

Na Lefkadę można się również dostać samolotem z przesiadką na Korfu (lot pomiędzy wyspami liniami Sky Express kosztuje ok 60 Euro i trwa pół godziny) i w Atenach (lot w obie strony liniami Aegean Airlines kosztuje ok 100 Euro i trwa niespełna godzinę).

Parę razy dziennie wypłyniecie również z portu w Fiscardo na Kefaloni (koszt promu na trasie Fiscardo – Vassiliki to ok 10 Euro od osoby, podróż trwa nieco ponad godzinę).

WAKACJE ZORGANIZOWANE:

Jak wspomniałam, pełny produkt turystyczny, czyli zorganizowane wycieczki na Lefkadę w roku 2016 oferowały dwa biura podróży – Grecos oraz Itaka. Choć wolę przygotowywać swoje podróże we własnym zakresie, bo zwyczajnie sprawia mi to ogromną przyjemność,  jestem w stanie zrozumieć, tych z Was, którzy niezależnie od przyczyny, zlecają to innym. Jeśli mam być szczera, wyjątkowo w przypadku Lefkady (i tylko Lefkady, jeśli chodzi o Grecję) sama zastanawiałam się nad wykupieniem takiej oferty – obaj touroperatorzy proponują przytulne, kameralne pensjonaty lub aparthotele w dobrze zlokalizowanych miejscowościach. Bardzo ciekawą propozycją, zwłaszcza dla rodziny lub grupy przyjaciół jest możliwość wynajęcia całej willi z basenem (najczęściej w pakiecie z samochodem na cały pobyt).

GDZIE SIĘ ZATRZYMAĆ? – NAJCIEKAWSZE MIEJSCOWOŚCI NA WYSPIE

Dla tych, którzy wolą większy wybór i chcą  zorganizować swoje wakacje samodzielnie, poniżej przedstawiam kilka miejscowości, w których warto szukać noclegów:

NIDRI

To zaraz po stolicy wyspy, czyli Lefkada Town, drugie największe miasteczko Lefkady – pięknie położona mekka turystów i główny port, z którego popłyniecie na kilka innych, pobliskich wysp i wysepek.

nydri_nidri_lefkada_lefkas_grecja_greece

DLA KOGO: to dobre miejsce dla tych, którzy nawet na urlopie potrzebują zgiełku miasta, towarzystwa i preferują aktywny wypoczynek. Nidri wyróżnia się przede wszystkim dobrą infrastrukturą turystyczną. Jest tu kilka supermarketów, mnóstwo sklepików z pamiątkami, barów, kawiarni, restauracji, a także wypożyczalnie skuterów, rowerów i samochodów. Wieczorami miasteczko tętni życiem, w tawernach odbywają się greckie wieczory z tańcami na stołach, możecie też do późnych godzin nocnych sączyć drinki w tutejszych barach.  Nidri nie zachwyca plażami, ale wystarczy wybrać się na wycieczkę na pobliską wyspę np. Meganissi, aby zażyć morskiej kąpieli w zupełnie innym otoczeniu.

nydri_lefkada_lefkas_ellada_greece_grecja+nidri

nidri_nydri_port/-marina_lefkada_lefkas_grecja_greece_wyspy_greckie

COŚ EKSTRA: Największym atutem Nidri jest jego bajkowe położenie – stojąc w porcie, naprzeciw ujrzycie wyspę Skorpios, która niegdyś należała do Aristotelesa Onasisa i Jackie Kennedy, a obecnie jest dzierżawiona przez bajecznie bogatego rosyjskiego oligarchę. W oddali widać też wysepkę Madouri, którą greckie państwo podarowało swojemu ukochanemu poecie – Valaoritisowi (mają gest!). Ta zatoczka z wysepkami i majestatycznym, jaskrawo-zielonym półwyspem Gieni na horyzoncie to zatoka Vlychos – jedno z moich ulubionych miejsc na Lefkadzie.

lefkada_lefkas_greece_ellada_grecja_wyspy_greckie+panoramic

GDZIE SPAĆ:

  • ADRIA APARTMENTS – nowoczesne, przestronne apartamenty położone 80m od plaży i tylko 100m od samego centrum Nidri
  • SUNDY’S STUDIOS – bardzo zadbany, czysty i kameralny pensjonat, położony praktycznie na plaży. Podają bardzo dobre, jak na greckie standardy, śniadania na dachu budynku
  • APARTMENT’S GEORGE – świetny, czysty basen, spokojna atmosfera, sprzyjająca odpoczynkowi i bardzo oddana obsługa, którą wszyscy się zachwycają. Apartamenty są nowocześnie i funkcjonalnie urządzone. Położony w samym centrum Nidri

LEFKADA TOWN (LEFKAS)

Stolica wyspy i pierwsze miasto jakie zobaczycie, przekraczając zwodzony most. Jest tu ogromny, nowoczesny port z imponującymi żaglówkami i łodziami. Stara część miasta zachwyca drewnianą zabudową i niesamowitym spokojem.

lefkas_lefkada_grecja_greek_ellada_wyspy_greckie_wakacje

DLA KOGO: Podobnie jak Nidri, miasto Lefkada jest głównie dla tych, którzy szybko nudzą się, leżąc przy basenie, a dodatkowo lubią wyskoczyć na zakupy (kupicie tu pamiątki, ale jest też LIDL i Carrefour), rozkoszują się poranną kawą w gwarze skuterów, a wieczorem najchętniej wtopią się w tłum na klubowej imprezie. Miasto Lefkada ma również imponującą ofertę świetnych miejsc z greckim street-foodem.

lefkada_twon_levkas_lefkada_grecja_greece_greek_islands_grecja_wyspy_greckie

grecja_greece_ellada_lefkada_town_levkas_wyspy_greckie_jońskie

COŚ EKSTRA: We wspomnianej starej części miasta, przepadniecie z aparatem w dłoni, robiąc milion zdjęć starych kolorowych, drewnianych domów, przed którymi najczęściej odpoczywają γιαγιά  i παππούς  (babcia i dziadek). Niecałe 3 km od Lefkady znajduje się plaża Agios Ioannis, czyli długa, piaszczysta plaża, bez tłumu turystów, za to z lazurową wodą i mocnym wiatrem – idealne miejsce dla wielbicieli sportów wodnych.

lefkas_levkas_lefkada_town_grecja_greek_greece_ellada_wyspy_greckie

lefkad_lefkas_levkas_greece_grecja_ellada_greek-islands_wyspy_greckie

greece_greek_islands_ellada_nisi_lefkada_lefkas_wyspy_greckie

GDZIE SPAĆ:

  • HOTEL BOSCHETTO – zlokalizowany w ścisłym centrum miasta Lefkada, elegancki hotel we włoskim stylu z widokiem na marinę
  • APARTMENTS AVRA – obiekt położony na obrzeżach miasta, co jest jego atutem – wokół cisza i spokój. Mają świetny basen, duży osłonięty teren i plac zabaw dla dzieci. Świetna cena.

LYGIA 

Moja ukochana Lygia!

DLA KOGO: Celowo wybrałam miasteczko, a właściwie małą wioskę rybacką, w której będę mogła odpocząć od potoku ludzi i hałasu betonowej dżungli. Jeśli Wy pragniecie tego samego – będzie to idealne miejsce. Plaża w Lygii nie jest imponująca na pierwszy rzut oka, ale dla mnie była spełnieniem marzeń – 6 słomianych parasoli chroniło przed słońcem nielicznych plażowiczów, spokojna woda zatoki działała jak balsam, a po zachodzie słońca miałam ją już tylko i wyłącznie dla siebie. Wzdłuż wybrzeża przechadzają się nieliczni turyści (głównie Włosi) lub Grecy, którzy mają tu swoje wakacyjne domy. Jest dokładnie jeden bar z fantastycznym właścicielem, który zapewni Wam rozrywkę, opowiadając historie ze swojego fascynującego życia i zorganizuje paczkę papierosów, jeśli nagle poczujecie nieodpartą chęć na greckiego dymka 😊 Jest tu również bardzo dobrze wyposażony supermarket i miejsce, w którym zawsze tracę głowę, czyli grecka piekarnia (o jej atmosferze pisałam tutaj).

lygia_ligia_grecja_lefkada_lefkas_ellada_greece_wyspy_greckie_grecja_wakacje

lefkada_lekas_levkas_beach_lygia_ligia_greece_grecja_ellada_wyspy_greckie

COŚ EKSTRA: Lygia słynie z najlepszych rybnych restauracji na wyspie, a ich stoliki, ustawione na piasku, ciągną się wzdłuż całej długości wybrzeża tego miasteczka. Szczególną przyjemność sprawiają wieczorne uczty, kiedy pochłaniając kolejną porcję krewetek z fetą i pomidorami, możecie moczyć nogi w ciepłym i spokojnym morzu. W kolejnych tekstach, tradycyjnie przedstawię Wam listę polecanych restauracji (najwięcej było ich właśnie w Lygii).

lygia_ligia_grecja_ellada_greece_wyspy_greckie_lefkada_levkas+lefkas

GDZIE SPAĆ: Oczywiście w najlepszym pensjonacie w Grecji, w jakim miałam okazję do tej pory nocować, a trochę tego było. Alkyon Apartments and Villas to starannie i stylowo zaprojektowany kompleks niskich budynków z wyjściem do ogrodu i przestronnymi balkonami. Jednak to miejsce tworzą przede wszystkim ludzie. Właścicielka – fantastyczna, ciepła Tassia, przywitała nas małym posiłkiem („na pewno zgłodnieliście w podróży”), ciekawie opowiedziała o wyspie, zorganizowała dla nas samochód na cały pobyt i codziennie zapraszała na filiżankę kawy i domowe ciasto, głodna opowieści o tym, jak spędziliśmy dzień. Siedzę w tym biznesie już jakiś czas i mogę z całą pewnością powiedzieć, że ta kobieta kocha swoich gości i to miejsce na ziemi. A Wy z pewnością to odczujecie 😊 Pensjonat ma duży, bardzo czysty basen, ogród pełen ziół i kwiatów, po którym kręci się kilka leniwych kotów. Jest również snack bar z równie miłą obsługą (nie wspominając już o serwisie sprzątającym, z którym ucinałam sobie codziennie greckie pogawędki), mnóstwo gier planszowych na deszczową pogodę i bezpłatne rowery dla całej rodziny. Od plaży dzieliło nas zaledwie 100m., od miasta Lefkada dosłownie żabi skok (5km), a do  Nidri 10km. Warto również wspomnieć o cenie – w połowie września, tygodniowy pobyt w Alkyon Apartments w przestronnym studio z balkonem, kosztował nas 1240 zł.

lygia_lefkada_levkas_greece_grecja_ellada_lygia_ligia_hotel_alkyon_villas

lefkada_lefkas_greece_grecja_hotel_apartments_alkyon_villas

lefkada_lefkas_greece_grecja_ellada_alkyon_villas_apartments_lygia_ligia

lefkada_lefkas_lygia_ligia_greece_grecja_alkyon_villas

VASSILIKI 

To miasteczko wysunięte najdalej na południe. Po Nidri, stanowi największą miejscowość turystyczną Lefkady. Z Vassiliki możecie popłynąć na jedną z najciekawszych i autentycznych jońskich wysp – Itakę, a także na dziką Kefalonię. Pełno tu świetnych tawern rybnych i małych knajpek z najlepszym gyrosem na wyspie.

DLA KOGO: Vassiliki jest bardzo dobrze znane wszystkim fanom sportów wodnych – znajdziecie tu kilkanaście szkółek windsurfingowych, można też polatać na kitach. Miasteczko otacza urocza, piaskowo-żwirkowa plaża. Wieczorami towarzystwo zmęczone szaleństwem na deskach, wypływa na uliczki Vassiliki i przesiaduje w nadmorskich barach.

vassiliki_lefkada_lefkas_gyros_grecja_ellada_greece_nisi_corfu_zakynthos

COŚ EKSTRA: Vassiliki dzieli 37 km od miasta Lefkada, jednak w zaledwie kilka lub kilkanaście minut znajdziecie się na najbardziej spektakularnej plaży w Europie – Porto Katsiki. Dzięki takiemu położeniu, możecie zachwycać się nią niemal codziennie i unikniecie podróży dosyć karkołomną serpentyną dróg, która czeka na przybywających z północy wyspy. Żabi skok będzie Was również dzielił od mojej ulubionej plaży na Lefkadzie – ustronnej i pięknie położonej Agiofili.

vassiliki_lefkada_levkas_lefkas_greece_grecja_ellada_wakacje_port_tawerna

GDZIE SPAĆ:

  • ODEON HOTEL – przyjemny hotel, położony na plaży. Posiada kilkanaście przestronnych pokoi z aneksami kuchennymi. Duży teren pomieścił odkryty basen, plac zabaw dla dzieci oraz kilka ustronnych miejsc do opalania. Serwują tu typowo greckie hotelowe śniadania w formie bufetu.
  • VKASTRI – to miejsce to mały przedsionek Edenu. Położony na wzniesieniu z widokiem na Itakę, 11 km od Vassiliki ukrywa się aparthotel VKastri. Ukrywa to dobre słowo, ponieważ imponujący budynek ze stylowymi okiennicami, schował się wśród zaskakująco bujnego, niemal dzikiego ogrodu. Prywatna ścieżka prowadzi do małej plaży w zatoczce – jest do idealne miejsce do snorkelingu. Pokoje są duże, jasne, świetnie wyposażone i posiadają balkony z widokiem na morze lub wyjście bezpośrednio do ogrodu. Jeśli lubicie kontakt z naturą, niezmącony żadnym innym dźwiękiem wieczorny koncert cykad i macie do dyspozycji samochód – Vkastri będzie spełnieniem waszych wyobrażeń o raju.

    AGIOS NIKITAS

Agios Nikitas to miasteczko położone po drugiej stronie wyspy, opływają je wody otwartego Morza Jońskiego co oznacza, że całe zachodnie wybrzeże usiane jest rajskimi plażami z białym piaskiem i krystalicznie czystą wodą.

agios_nikitas_lefkada_lefkas_greece_grecja_ellada_wyspy_jońskie_corfu_kefalonia_itaka

DLA KOGO: Agios Nikitas to fenomen Lefkady – miasteczko posiada zupełnie inny charakter niż pozostałe miejscowości na wyspie, wyróżnia się też inną architekturą. Gdybym miała je do czegoś porównać, byłyby to małe, eleganckie kurorty na francuskiej riwierze, po których spaceruje się w zwiewnych sukienkach i letnich garniturach, sączy espresso nad brzegiem morza (och jaki tam jest widok!), a po popołudniowych kąpielach, wszyscy zajmują miejsca w maleńkich tawernach, zlokalizowanych w charakterystycznych greckich domkach, położonych wśród cyprysów i pinii. Co najbardziej istotne – z Agios Nikitas będziecie mieli najbliżej do wszystkich najlepszych plaż na wyspie (m.in. Milos, Kathisma, Egremni)

agios_nikitas_lefkada_lefkas_lekas_grecja_ellada_greece_greek_islands

agios_nikitas_lefkas_lefkada_levkas_greece_greckja_ellada_kathisma_wyspy_greckie_beach_plaże

agios_nikitas_lefkada_lefkas_grecja_greece_wyspy_jońskie_corfu_zakynthos

GDZIE SPAĆ?

Jeśli tylko macie taką możliwość, zbierzcie grupę przyjaciół lub zaplanujcie rodzinny wyjazd i wynajmijcie jedną z oferowanych w Agios Nikitas willi. Gwarantuję, że widoki podczas śniadania i zachodu słońca pozbawią Was tchu, a komfort przestronnych pokoi i własnego tarasu (również z basenem) pozwoli spędzić najlepsze wakacje w życiu.

Wygodnych willi dla kilka osób możecie szukać także tutaj oraz przez serwis airbnb (zaznaczając opcję „całe miejsce”). Poniżej jedna z propozycji:

KARIA

Karia to widowiskowo położone miasteczko, znajdujące się w centralnej części wyspy, w otoczeniu winnic, gajów oliwnych i gór. Od miasta Lefkada dzieli ją zaledwie 20 km  (oczywiście droga biegnie przez góry, więc czas podróży może się wydłużyć, ale widoki wynagrodzą to z nawiązką). Na co dzień Karię zamieszkuje ok 1000 mieszkańców, więc jest to  prężne, ważne dla mieszkańców wyspy miasteczko, z bardzo dobrze rozwiniętą infrastrukturą.

karia_karya_lefkada_lefkas_greece_grecja_ellada_wyspy_greckie

DLA KOGO: Z uwagi na swoje położenie – 500 m n.p.m. Karia może się pochwalić bardzo dobrym klimatem, zdrowym powietrzem, ogromną różnorodnością flory i wyjątkowymi widokami. W centralnym punkcie miasteczka znajduje się πλατεία czyli plac, gdzie, pod ogromnymi, starymi platanami możecie napić się kawy w towarzystwie miejscowych. Po powrocie z całodziennych kąpieli w morzu (do Agios Nikitas można stąd dojechać w 20 minut), warto wybrać się na kolację do jednej z tradycyjnych, bardzo autentycznych tawern.

GDZIE NOCOWAĆ:

  • VILLA MERLOT 1 lub 2 – to miejsce, w którym początkowo mieliśmy nocować na Lefkadzie, jednak z uwagi za rozbieżności w terminach, finalnie wylądowaliśmy na wyspie tylko we dwoje. Ville mają wspólny basen, niebiański widok, są bardzo dobrze wyposażone i stylowo urządzone.  Z tego co widzę, od 2017 roku właściciele serwują również śniadania.
  • KARYA STUDIOS – studia i apartamenty zlokalizowane bardzo blisko centrum Karii, ale w cichym i spokojnym miejscu. Fantastyczny widok na porośnięte cyprysami wzgórza, zatokę Vlycho i półwysep Gieni.

JAK PORUSZAĆ SIĘ PO WYSPIE?

SAMOCHÓD

Oczywiście najwygodniej i najciekawiej będzie zwiedzać wyspę samochodem. Wypożyczalnie znajdziecie w większych miasteczkach: Nidri, Lefkas, Vassiliki, Nikiana czy Agios Nikitas.

To za co kocham Grecję, to minimum formalności przy wynajmowaniu jakiegokolwiek środka transportu (w przeciwieństwie do Włoch). Grecy nadal nie opanowali kart kredytowych i ich ‘skomplikowanej’ obsługi, więc nie ma mowy o zamrażaniu jakiejkolwiek kwoty na karcie, czy pobieraniu depozytu. Inaczej może być w przypadku sieciowych wypożyczalni, np. Avis lub Hertz. Zazwyczaj do kosztu wynajmu doliczane jest ubezpieczenie. W lepszych wypożyczalniach zaproponują Wam dodatkowe opcje ubezpieczenia, np. szyb, lusterek czy opon. Ma to sens, jeśli zamierzacie wybierać się na przejażdżki w głąb wyspy i eksplorować górzyste tereny. Trudniejsza trasa czeka również przy dojeździe na plażę Porto Katsiki. Pozostałe drogi biegną przyjemnie wzdłuż brzegu morza, gdzieniegdzie wstępując w głąb lądu.

My skorzystaliśmy z serwisu firmy Broumis, wszystko odbyło się bardzo sprawnie, przy zdaniu samochodu nikt nawet nie rzucił okiem na potencjalne uszkodzenia.

Warto negocjować ceny! Zwłaszcza w tzw. low season (maj-czerwiec oraz wrzesień-październik)

KOSZT: Nasza Micra kosztowała ok 20 Euro/dzień z podstawowym ubezpieczeniem

UWAGI: Warto pamiętać o tankowaniu. Lefkada ropą nie stoi, nie w każdym miasteczku traficie na stację benzynową.

PARKING: Przy każdej zorganizowanej plaży znajduje się duży, dobrze oznaczony i zazwyczaj bezpłatny parking.

SKUTER

Skuter jak najbardziej poradzi sobie na drogach Lefkady. Problemem mogą być jedynie podjazdy pod strome wzniesienia, w przypadku niektórych plaż, np. Kathisma czy Agiofili.

KOSZT: Ceny zaczynają się od 12 Euro/dzień, lepsze modele Piaggio potrafią kosztować tyle samo, co wynajęcie samochodu z kategorii B.

AUTOBUS

Wiem, że znajdą się wśród Was amatorzy podróży po Grecji autobusami, jednak ja z greckim KTEL-em (państwowy przewoźnik) miałam same komiczne lub tragikomiczne doświadczenia. Jeśli macie ochotę na tego typu przygodę, bez problemu (przy odrobinie szczęścia oczywiście 😊) dostaniecie się do wszystkich miasteczek na wschodnim wybrzeżu (Lefkas, Nikiana, Nidri, Vassiliki), gorzej sprawa wygląda zachodzie (autobusy na tej trasie potrafią jeździć raz dziennie). Z trudem dotrzecie też na najpiękniejsze plaże Lefkady (np. Porto Katsiki). Dokładny rozkład autobusów znajdziecie tutaj.

Mam nadzieję, że ten zbiór najważniejszych informacji przyda Wam się w planowaniu wakacji na Lefkadze. Już teraz zapraszam na kolejny wpis, ze szczegółowym planem, jak spędzić 7 dni na tej wyjątkowej wyspie.

Przypominam również, że więcej ciekawych miejsc i informacji znajdziecie w naszej grupie wielbicieli Ellady. Dołącz do nas tutaj.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *